Οι ξερολιθιές της ζωής

ΟΙ ΞΕΡΟΛΙΘΙΕΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ
Λειτουργώντας στον κύκλο της ζωής…

του Αντώνιου Β. Καπετάνιου
Δασολόγου – Περιβαλλοντολόγου

«Η πέτρα είν’ ο θάνατος
η πέτρα είν’ η ζωή μου…»

(«Η πέτρα», Μάνος Χατζιδάκις)

Οι ξερολιθιές αποτελούν δημιουργίες του ταπεινού κι έντρυφου της γης ανθρώπου της ελληνικής υπαίθρου, του νοού και πνοού σε σχέση με το φυσικό γενόμενο, του κατέχοντος τη σοφία της εμπειρικής γνώσης, της δοκιμασμένης πρακτικής στο φυσικό χώρο, κι απορρέουσας από το βίο του στην ύπαιθρο Ελλάδα. Αποτελούν έργα δομικά και χαρακτηριστικά της «ύπαιθρης χώρας», που δημιούργησαν πολιτισμό, περιβάλλον, τοπία. Υπό αυτή την έννοια αποτελούν την παρακαταθήκη του Έλληνα στη χώρα του, με περιβαλλοντική, πολιτιστική, ιστορική και κοινωνική αναφορά, που πρέπει να διατηρηθούν ως αξία ζωής και ως παράδειγμα λειτουργίας του ανθρώπου στον τόπο κατά την πράξη του σε αυτόν, για το μέλλον.

Δέστε τι έκανε ο πρόγονος: του έλαχε να κατοικεί σε τόπο άγριο, ξηρό, άγονο, σε γη λεπτόγειο. Δεν παραδόθηκε μολοντούτο στην ξηρότητα, δεν αφέθηκε στη φτωχότητα, μα αναδόθηκε, αφού τίθετο ζήτημα επιβίωσής του. Μπρος στην ανάγκη της ζωής λοιπόν, σοφίστηκε πα στα προηγούμενα σφάλματα και στην αξία της γης, και ιδώθηκε ως προς το μέλλον του συνετά και με σύστημα. Ακολούθησε την αρχαία πρακτική τής βαθμίδωσης των υποβαθμισμένων τόπων, ώστε αυτοί να ημπορούν να στερεωθούν, ν’ ανασκωθούν και να παράγουν. Και στην τέτοια του ιδέα, πώχε βεβαίως κόπο πολύ και συνεχή και διάπυρη προσπάθεια κατά την εφαρμογή της, πέτυχε. Τοίχισε τη γη και γονίμεψε τους τόπους με την πρακτική του· τους πότισε με τον ίδρω του· τους χωροτάκτησε με την τεχνική του.

Πώς όμως λογίστηκε ενεργώντας στη γης; Λειτούργησε στον κύκλο της ζωής, κι όχι έξω από αυτόν· κάτι που όταν συμβαίνει συντελεί στην υποβάθμιση. Πήρε ιδέα κι έμπνευση για την ενέργειά του από την ίδια τη φύση. Προσαρμόστηκε στους κανόνες της για να μπορεί να τον δεχτεί λειτουργικά ο τόπος, και να μην τον αποβάλλει ως ξένο σώμα. Και τούτο διότι, αν και κυρίαρχο ον ο άνθρωπος δεν ημπορεί να επιβάλλεται στο σύστημα όπου υφίσταται, καθόσον αυτό, έχοντας τους κανόνες και τις νόρμες λειτουργίας του, ακολουθεί τη φυσική νομοτέλεια της ύπαρξης και συνέχειάς του. Συνηθίζουμε να λέμε ότι το φυσικό σύστημα αντιδρά, μα όχι, λειτουργεί σύμφωνα με τη φύση του.

Ο άνθρωπος ασκεί την «κυριαρχία του» στο επίπεδο της διανόησής του, που άπτεται της δυνατότητάς του να εντάσσεται αρμονικά και συγκροτημένα στο φυσικό σύστημα μέσα από την ανθρωπογενή σχέση του με αυτό, κι όχι να το αντιποιείται. Είναι συνεπώς κυριαρχία μυαλού αυτή του ανθρώπου, δύναμη της διανόησής του, κι όχι πυγμής κι εκμεταλλευτικής λογικής· όχι επιβολής. Διότι η επιβάλλουσα δύναμη καταδείχνεται δραματικά στο μέτρο που «αντιδρά» η φύση, κι όχι στον τρόπο που ο άνθρωπος λειτουργεί εκμεταλλευτικά –η φύσει δύναμη δείχνεται σε αυτό το επίπεδο. Είναι ζήτημα ορθής διαχείρισης του τόπου λοιπόν, κάτι που ο πρόγονος, στήνοντας τοίχους στη γης και κλιμακώνοντάς την, το είχε καλά συνειδητοποιήσει, καθώς βεβαίως πρωτύτερα είχε υποστεί τις συνέπειες της υποβάθμισης.

Ακολουθώντας συνεπώς το νόμο της ζωής, από τον οποίο δεν ημπορεί ο άνθρωπος ν’ αποστεί, αφού ο νόμος αυτός έχει άμεση και καθοριστική σχέση με την επιβίωσή του, προσαρμόζει τις ενέργειές του στον κύκλο της ζωής, δείχνοντας την αυτονόητη σχέση των δύο αυτών συνθηκών του ζην. Τον εν λόγω κανόνα ακολούθησε ο πρόγονος τοιχίζοντας και βαθμιδώνοντας τον τόπο.

Τις πολύτιμες ξερολιθιές των βαθμιδωμένων τόπων, εμείς οι σήμεροι, οι τραγικοί −τελικώς− επίγονοι!, στα πλαίσια της προόδου και του ιδιοτελούς σκοπού μας τις καταστρέφουμε· ή ακόμα, λειτουργώντας αφαιρετικά κι αποστασιοποιημένα από το φυσικό γίγνεσθαι, τις παραδίδουμε στη φυσική φθορά της άφεσης και της εγκατάλειψης. Στη μεν πρώτη περίπτωση γίνονται θυσία στο βωμό της εκμετάλλευσης (της αξιοποίησης κατά τη νεωτερική ορολογία!), διότι καταλαμβάνουν τόπους που τους απαιτεί η αδηφάγα ανάπτυξη! Στη δε δεύτερη περίπτωση οι τόποι κρίνονται ανεπαρκείς για να υποστηρίξουν την ανάπτυξη, όπως αυτή νοείται σύμφωνα με τους κανόνες του νεοπολιτισμού. Μιαν ανάπτυξη όμως που υποβαθμίζει ή καταστρέφει το σύστημα της ζωής, μιαν ανάπτυξη που αντίκειται στο νόμο της ζωής, καθόσον δεν εντάσσεται στον κύκλο λειτουργίας της, μοιραία οδηγεί στην (αυτο)καταστροφή, αφού χάνονται τα στηρίγματα της ύπαρξης. Ο άνθρωπος δεν κοιτιέται έτσι στα προαιώνια σφάλματά του και δε διδάσκεται από τις σωστές κατοπινές ενέργειες θεραπείας των συνεπειών των σφαλμάτων του, μα λειτουργεί μηχανικά κι άστεργα, έχοντας αποστασιοποιηθεί από το φυσικό περιβάλλον όπου πρέπεται.

Ο κυρίαρχος άνθρωπος, στην προσπάθειά του να επικρατήσει δημιουργώντας μικρές ή μεγάλες ανατροπές, οδηγείται σε μια ολική ανατροπή, σε μια γενικότερη καταστροφή. Tο λάθος του, διαφορετικό σε κάθε περίπτωση, μα ίδιο ως προς το αποτέλεσμά του στη γενική του θεώρηση, ας μας (συν)ταράξει για την απώλεια των θέμελων της ζωής, για το γεγονός ότι υποβαθμίζεται κι απειλείται η ίδια η ζωή, που συγκροτεί την ύπαρξή μας. Το οικοδόμημα της ζωής θέλει θέμελα, θέλει τοίχους για να στηριχθεί· τοίχους όχι νεκρούς, άρριζους, άνευρους και γκρίζους, μα τοίχους της ζωής, της ενέργειας, της γιομάτης μεδούλι ύλης…

(φωτογραφία: Δημήτριος Ζαφειρόπουλος, Σοποτό Αχαΐας)

Μια πρώτη, σημαντική νίκη» για την υπεράσπιση της πολιτιστικής κληρονομιάς

Δημοσιεύτηκαν στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης οι αποφάσεις του Κυβερνητικού Συμβουλίου Οικονομικής Πολιτικής και του υπουργού Οικονομικών που ανακαλούν τη μεταβίβαση...

Διαβάστε Περισσότερα

Οι δανειστές (κατακτητές της Ελλάδας) διαμέσου του Υπερταμείου ζητούν τα μνημεία της Χώρας μας!

Στις 22 Ιανουαρίου 2019 εκδικάζεται ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας η αίτηση ακύρωσης της 86/18.6.2018 Απόφασης του Κυβερνητικού Συμβουλίου Οικονομικής Πολιτικής (ΦΕΚ 2317/Τ.Β’/19.6.2018) και της υπ.αρ. 0004586 ΕΞ2018/19.6.2018 Υ.Α. του Υπ. Οικονομικών περί «Μεταβίβασης κατ’ άρθρα 196 παρ. 6 και 209 του ν. 4389/2016, ακινήτων στην Ανώνυμη Εταιρεία με την επωνυμία «Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου Α.Ε.» (ΦΕΚ 2320/Τ.Β’/19.6.2018) που κατέθεσε ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων, από κοινού με τους Δημάρχους Πατρέων και Σπάρτης.
 
Η αίτηση ακύρωσης στρέφεται κατά της αντισυνταγματικής μεταβίβασης αρχαιολογικών χώρων, μνημείων, αρχαιολογικών μουσείων και εν γένει ακινήτων που έχουν σχέση με την προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς στην παραπάνω Εταιρεία (ΕΤ.Α.Δ.-Α.Ε.) και μέσω αυτής στο «Υπερταμείο».
 
Ενώ έχουν περάσει σχεδόν τέσσερις μήνες μετά την πρώτη διαπίστωση ότι στον κατάλογο των 10.119 ακινήτων, τα οποία μεταβιβάζονται στην ΕΤ.Α.Δ.-Α.Ε., βάσει της σχετικής Απόφασης του Υπουργού Οικονομικών, συμπεριλαμβάνονται εμβληματικά μνημεία, αρχαιολογικοί χώροι και μουσεία και παρά την ανακοίνωση του ΥΠ.ΠΟ.Α., στις 22/11/2018, ότι έχει ολοκληρωθεί ο έλεγχος των 10.119 ακινήτων και έχει ήδη διαβιβαστεί στον Υπουργό Οικονομικών ο σχετικός κατάλογος 2.329  ακινήτων που υπάγονται στις εξαιρέσεις του άρθρου 196 του Ν. 4389/2016,  ωστόσο:
α) δεν έχει δοθεί, παρά τις αιτήσεις του Σ.Ε.Α. ο κατάλογος των μνημείων και
β) δεν έχει προωθηθεί η θεσμική κατοχύρωση της εξαίρεσης των μνημείων με τα συναρμόδια υπουργεία, ΥΠ.ΠΟ.Α  και ΥΠ.ΟΙΚ.,  να εκδίδουν αντικρουόμενες ανακοινώσεις σχετικά με την έκδοση ή μη Υ.Α. ρητής εξαίρεσης των ταυτισμένων ακινήτων από την μεταβίβαση, και χωρίς επίσης να διευκρινίζεται αν η εξαίρεση θα αφορά και το φλέγον θέμα της διαχείρισης των μνημείων και πολιτιστικών κτηρίων.  
Σε αυτούς τους τέσσερις μήνες η κυβέρνηση διαβεβαίωσε πολλάκις ότι το θέμα βαίνει προς «επίλυση», ότι δεν υπάρχει καμία πρόθεση η Κνωσός, η Σπιναλόγκα, το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, ο Λευκός Πύργος και τα υπόλοιπα 2.329 ακίνητα να περάσουν στο «Υπερταμείο», αφήνοντας να εννοηθεί σχεδόν ότι πρόκειται περί «λάθους». 
 
Μόλις χτες, όμως, υπήρξε μια εξέλιξη που δείχνει ότι η διγλωσσία της κυβέρνησης όχι απλώς συνεχίζεται, αλλά είναι καθεστώς: Το «Υπερταμείο» (ΕΕΣΥΠ) άσκησε παρέμβαση ενώπιον του ΣτΕ για την προσφυγή του ΣΕΑ και των δημάρχων Σπάρτης και Πατρέων. Αυτό σημαίνει ότι προτίθεται να έρθει στην ακροαματική διαδικασία για να υπερασπιστεί την Υπουργική Απόφαση Τσακαλώτου, δηλαδή την μεταβίβαση των μνημείων! Το ΔΣ της ΕΕΣΥΠ, διορισμένο από την κυβέρνηση και τους «θεσμούς», με αυτή την κίνηση δηλώνει ότι θεωρεί ήδη «περιουσία» του τα ακίνητα που μεταβιβάστηκαν.

Κάπου εδώ, όμως, τα ψέματα τελειώνουν. Όπως επισημάναμε από την αρχή αυτής της υπόθεσης, η προστασία των μνημείων δεν γίνεται με Δελτία Τύπου, αλλά με υπουργικές αποφάσεις και νομοθετικές ρυθμίσεις, τις οποίες μέχρι στιγμής η κυβέρνηση αποφεύγει να κάνει.
 
Ας πουν επιτέλους την αλήθεια: θέλουν ή όχι να περάσουν τα ακίνητα στο Υπερταμείο; Εγείρει το Υπερταμείο αξιώσεις για τα 2.329 ακίνητα της πολιτιστικής κληρονομιάς; Θα έρθει το Υπουργείο Οικονομικών στο ΣτΕ να υπερασπιστεί την απόφαση μεταβίβασης των μνημείων; Ποια είναι η πραγματική πολιτική βούληση της κυβέρνησης; Αυτή που λένε τα δελτία τύπου του ΥΠΠΟΑ ή αυτή που υποδεικνύει η σιωπή του Υπουργείου Οικονομικών και η παρέμβαση του Υπερταμείου;
 
Ζητώντας την άμεση δημοσιοποίηση του πλήρους καταλόγου αρχαιολογικών χώρων, μνημείων και μουσείων και γενικότερα ακινήτων που χρησιμοποιούνται από την Αρχαιολογική Υπηρεσία και τα οποία περιλαμβάνονται στον κατάλογο των 10.119 ακινήτων που μεταβιβάζονται στην ΕΤ.Α.Δ -Α.Ε. και την άμεση έκδοση σχετικής Υπουργικής Απόφασης ονομαστικής εξαίρεσης από τη μεταβίβαση κάθε δικαιώματος (κυριότητας και διαχείρισης) όλων των παραπάνω και του περιβάλλοντος χώρου αυτών ή μέρους των ακινήτων αυτών που δεν εμπίπτουν στις διατάξεις της παραγράφου 4 του άρθρου 196 του Ν. 4389/2016 προς την ΕΤ.ΑΔ.- Α.Ε. και οποιαδήποτε συναφή εταιρεία ή οργανισμό στο διηνεκές, ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων εμμένει και προχωρά στην αίτηση ακύρωσης των Υπουργικών Αποφάσεων.
 
Για την παρουσίαση των νομικών κινήσεων και των θέσεων του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, στο πλαίσιο της εκδικαζόμενης αίτησης ακύρωσης, σας  καλούμε σε συνέντευξη τύπου  στο κτήριο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, Ερμού 134-136,  την Πέμπτη 17 Ιανουαρίου 2019 και ώρα 12.30 μμ».

Μεταβιβάστηκαν τα ιστορικά μνημεία στο ΤΑΙΠΕΔ και οι δανειστές εισπράττουν τα ενοίκια

Μεταβιβάστηκαν τελικά στο Υπερταμείο ιστορικά μνημεία, παρά τις διαβεβαιώσεις της κυβέρνησης περί του αντιθέτου και ξεκινάει η αξιοποίησή τους υπέρ των δανειστών!

Διαβάστε Περισσότερα

Ποιο το ελληνικό τοπίο;

Ποιο το ελληνικό τοπίο;

(Μέρος 1ο)

Του Αντώνιου Β. Καπετάνιου

«Περνώντας τα χρόνια
έχουμε δέσει, έχουμε στοιχειώσει
και το τοπίο δε λέει
να χορτάσει
απαιτητικό κι αβυσσαλέο
έρχεται από μακριά
κυλάει στο αίμα μας
μας αναστατώνει
κι ό,τι λέμε λευτερωθήκαμε
μες τα υπόγεια ρεύματά του
μας έχει παρασύρει.
Κι άλλον τόπο απ’ την Ελλάδα
ούτε να τον σκεφτούμε».

(«Ο τόπος μας», Γιάννης Νεγρεπόντης)

Ξεκινώντας με τη σκέψη του πρωτοπόρου της ιδέας του ελληνικού τοπίου Περικλή Γιαννόπουλου, που λέγει ότι «η βάση της ελληνικής αισθητικής είναι η ελληνική γη», διαπιστώνουμε τη σημασία της ιδιοσυστασίας του τόπου, της ελληνικής γης εν προκειμένω, για τη θεώρησή του. Ξεκινώντας λοιπόν από το αρχέτυπο της γης διατρέχουμε την ιστορική πραγματικότητα ως αποτυπώσεις της ζωής στο χώρο, που αποδίδεται υπαρκτικά ως οντότητες που δημιουργούν, ως εικόνες που μιλούν! Ο συστάμενος έτσι σε κάθε χρονική στιγμή τόπος αποτελεί την καταγραφή της ζωής κι εντέλει της αξίας του λαού που τον κατοικεί, καθόσον ο λαός δημιουργεί στον τόπο και τον διαμορφώνει. Το τοπίο επομένως είναι απόδοση του βίου του ανθρώπου, είναι ιστορία, είναι το αποτύπωμα του λαού που ζει τον τόπο.

Έχοντας αυτή την ιδέα καταλαβαίνουμε το περισσότερο που ήθελε να πει ο Γιαννόπουλος αναφερόμενος στην ελληνική γη· ότι το ελληνικό τοπίο δηλωνόμενο στη γη του, αναφέρεται στους ανθρώπους του, αφού αυτοί πρακτούν στον τόπο και τον εξελίσσουν. Είναι μετά τούτων η αισθητική για τον τόπο απόδοση της ενέργειας των ανθρώπων του˙ είναι συνεπώς κάτι πολύ βαθύτερο της οπτικής πρόσληψης και της ευφροσύνης για τον περίγυρο που εξ αυτής προκύπτει, είναι έκφραση ψυχής, της ελληνικής ψυχής, που αποδίδεται στον τόπο με τη δημιουργία του ανθρώπου. Ο αντιλήπτορας άνθρωπος θεωρώντας στον τόπο γίνεται νοός του, αντιλαμβανόμενος το βαθύτερο νόημα της πράξης του Έλληνα σε αυτόν και τη σημασία της ως δημιουργία. Λειτουργώντας έτσι εξηγεί τον τόπο θεωρώντας το τοπίο ως παράγωγο της φυσικής κι ανθρώπινης ενέργειας, γενόμενος συνειδητός της γης. Διότι η συνείδηση για τη γη είναι απότοκο της εννόησής της στο ιστορικό, φυσικό, πολιτιστικό και κοινωνικό της βάθος· στη διαιώνια διάστασή της.

Η ευθύνη του Έλληνα για τον τόπο του είναι ευθύνη για το τοπίο και τις αξίες του, για κείνα που πρεσβεύει. Το ελληνικό τοπίο νοηματοδοτεί τον τόπο με την ιστορία του και την ενέργειά του. Είναι ευθύνη προς το τοπίο συνεπώς η συνείδηση του Έλληνα για τον τόπο, καθώς αυτός ως έντρυφός του έχει σε κάθε στιγμή υποχρέωση να λογοδοτεί στην ιστορία του για την πράξη του παράγοντας παρόν και δημιουργώντας μέλλον. Είναι τούτο μια βαριά και συγχρόνως όμορφη παρακαταθήκη, που όμως βλέπεται ως τέτοια μόνο από τον νοό απόγονο, καθώς ο δυτικός στη σκέψη νεογενής Έλλην επιδιώκει την ανάπτυξή του διά της αγνόησής του ως ελληνική οντότητα, και γι’ αυτό ισοπεδώνει το παρελθόν ή το αποξεχνά και το αποδιώχνει, έχοντας ιστορική άγνοια κι συμπεριφορά ολετήρα! Ο σεβασμός του τόπου, και παραπέρα η ανάδειξη κι εξέλιξή του, αποτελεί ανάγκη κι ευθύνη απέναντι στον πολιτισμό του λαού, στο ιστορικό γίγνεσθαι που συστήνει και χαρακτηρίζει τον τόπο, για τη βιωματική του αξία, για τα θέμελα που τον κρατούν όρθιο, και για τη συνέχειά του, που θέλει κρατήματα, βαστήγματα ζωής για να πορευτεί. Η γη «μιλά» διά της ιστορίας της, μέσα από τις εικόνες και τα βιώματα, ο τόπος σε κινεί με το ιστορικό και ζωτικό εκτόπισμά του, θέτοντάς σε προ των ευθυνών σου ώστε να μη γενείς μικρός για την αξία του και να μπορέσεις να κρατήσεις το βάρος του στην ανάλαφρη, λεπτόγεω ελληνική γη!

Λέγει πάνου σε τούτα ο «αγιογράφος» του ελληνικού τοπίου και ο εκφραστής της ελληνικής ζωής, ο Φώτης Κόντογλου, αναφερόμενος στην πατρογονική γη της Μικρα-Ασίας: «Σε κείνα τα μονοπάτια μπορεί να συναπαντηθείς καμιά φορά και με τον Τηλέμαχο, που πάγει να ‘βρει τον πατέρα του, ή με τον Λουκά και τον Κλεώπα, που τραβάνε για τους Εμμαούς…»[1]

Θέτει, με το δικό του όμορφο τρόπο, καίρια ζητήματα ως προς τα παραπάνω ο Νίκος Καζαντζάκης: «Μα για μας τους Έλληνες η πίκρα είναι διπλή, γιατί θεωρούμε τους εαυτούς μας απόγονους και θέτουμε άθελά μας το χρέος να φτάσουμε τους μεγάλους προγόνους. Κι ακόμα πιο πολύ: το χρέος κάθε γιου να ξεπεράσει τους γονέους. Τι ευτυχία να μπορούσε ο Έλληνας να σεριανίζει στην Ελλάδα χωρίς ν’ ακούει φωνές, θυμωμένες, αυστηρές, από τα χώματα! Για έναν Έλληνα όμως το ταξίδι στην Ελλάδα καταντάει γοητευτικό κι εξαντλητικό μαρτύριο· στέκεσαι σε μια πατημασιά ελληνικής γης και σε κυριεύει αγωνία: Μνήμα βαθύ, πατωσιές οι νεκροί, κι αναβαίνουν παράταιρες φωνές και κράζουν· γιατί ό,τι μένει από το νεκρό, αθάνατο, είναι η φωνή του. Ποια απ’ όλες τις φωνές να διαλέξεις; Κάθε φωνή και ψυχή, κάθε ψυχή λαχταρίζει ένα σώμα δικό της, κι η καρδιά σου ακούει, ταράζεται και διστάζει να πάρει απόφαση, γιατί συχνά οι πιο αγαπημένες ψυχές δεν είναι πάντα κι πιο άξιες».[2]

Και συνεχίζει πνοϊσμένα: «Όταν ένας Έλληνας ταξιδεύει στην Ελλάδα, το ταξίδι του μοιραία μετατρέπεται σ’ επίπονη αναζήτηση του χρέους. Πώς να γίνουμε κι εμείς άξιοι των προγόνων, πώς να συνεχίσουμε, χωρίς να την ντροπιάσουμε, την παράδοση της ράτσας μας; Μια αυστηρη ασίγαστη ευθύνη βαραίνει τους ώμους όλων των ζωντανών Ελλήνων. Ακαταμάχητη μαγική δύναμη έχει τ’ όνομα˙ όποιος γεννήθηκε στην Ελλάδα έχει το χρέος να συνεχίσει τον αιώνιο ελληνικό θρύλο. Ένα ελληνικό τοπίο δε δίνει σ’ εμάς τους Έλληνες μιαν αφιλόκερδη ανατριχίλα ωραιότητας· έχει ένα όνομα το τοπίο –το λένε Μαραθώνα, Σαλαμίνα, Ολυμπία, Θερμοπύλες, Μυστρά– συνδέεται με μιαν ανάμνηση, εδώ ντροπιαστήκαμε, εκεί δοξαστήκαμε, και μονομιάς το τοπίο μετουσιώνεται σε πολυδάκρυτη, πολυπλάνητη ιστορία. Κι όλη η ψυχή του Έλληνα προσκυνητή αναστατώνεται. Το κάθε ελληνικό τοπίο είναι τόσο ποτισμένο από ευτυχίες και δυστυχίες με παγκόσμιο αντίχτυπο, τόσο γεμάτο ανθρώπινο αγώνα, που υψώνεται σε μάθημα αυστηρό και δε μπορείς να του ξεφύγεις˙ γίνεται κραυγή, και χρέος έχεις να την ακούσεις. Αληθινά τραγική ‘ναι η θέση της Ελλάδας· βαριά πολύ η ευθύνη του σημερινού Έλληνα· απιθώνει στους ώμους μας επικίντυνο, δυσκολοεκτέλεστο χρέος…»[3]

Αυτό το χρέος του Έλληνα στ’ οποίο αναφέρεται παραπάνω ο Καζαντζάκης, αποδόθηκε πολύ εύστοχα από έναν «ξένο Έλληνα», τον Νιγηριανό συγγραφέα, σπουδαγμένο στην Ελλάδα (στην Οδοντιατριακή σχολή) και κατόπιν μόνιμο κάτοικο ΗΠΑ, τον Σαμ Τσέκουας (Sam Chekwas), ο οποίος μίλησε για το «θαύμα να νοιώθεις Έλληνας», προσδιορίζοντάς το στα πλαίσια ενός χρέους προς τη φυλή, μιας ευθύνης για τις αξίες της. Και τούτο διότι, το να νοιώθεις Έλληνας αποτελεί φτάσιμο σπουδαχτικό στον υπερούσιο σκοπό, να νοείσαι άνθρωπος· όχι κατ’ ευφημισμό, αλλά κατ’ ουσία. Ως τέτοιος έχεις αίσθηση των αξιών που χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο και τον κάμνουν νοό για τα γύρα και πνοό ως δημιουργό. Το φτάσιμο συνεπώς στον άνθρωπο σημαίνει συγκρότησή σου ως Έλληνας –μεγάλη κουβέντα τούτη, μέγιστη ως ιδέα εφόσον εννοηθεί… Λέγει χαρακτηριστικά ο Τσέκουας: «Όταν μιλάω για την Ελλάδα, τα αισθήματα ξεχύνονται ποταμός μέσα μου κι εμποδίζουν τα λόγια. Δε βρίσκω λόγια να περιγράψω αυτό που νοιώθω, το τόσο δυνατό που με συνεπαίρνει και με απογειώνει, το τόσο σταθερό που έγινε ο άξονας της ζωής μου, το τόσο υπέροχο, που με κάνει να αισθάνομαι Άνθρωπος».[4]

Η έγνοια για τον τόπο και η σημασία της προστασίας του ελληνικού τοπίου εκφράστηκε παλαιότερα με την προσπάθεια του Έλληνα να κανοναρχήσει τον εαυτό του αποφαινόμενη περί της πράξεώς του σε σχέση με το τοπίο μιαν επιτροπή, η Κοσμητεία Εθνικού Τοπίου και Πόλεων. Το τοπίο εν προκειμένω προσλαμβάνει δι’ αυτής εθνικό χαρακτήρα και η προστασία του τίθεται υπό την ομπρέλα της ιδέας της ελληνικότητας, που θα την εξετάσουμε σ’ επόμενο κεφάλαιο (στο κεφάλαιο «Το ελληνικό τοπίο ως ιδέα»). Σύμφωνα με αυτή σε σχέση με το τοπίο, η Ελλάδα έχει την ιδιοτυπία των τόπων της, και εξ αυτού του λόγου έχει ιδιαιτερότητα, που απορρέει όχι μονάχα από τη φυσιογνωμία των τόπων, αλλά και από την ιστορία και τον πολιτισμό τους. Υπό την έννοια τούτη τα τοπία της είναι μοναδικά κι έχουν το προνόμιο να χαρακτηρίζονται στη βάση τούτη. Η  Κοσμητεία Εθνικού Τοπίου και Πόλεων, που δραστηριοποιήθηκε στις δεκαετίες του 1950 και 1960, ανέλαβε το ρόλο της διαφύλαξης των αξιών του τόπου, που ήταν κατ’ ουσίαν ρόλος παραστάτη της παράδοσης, που στα πλαίσια της νεοτερικής εξέλιξης του τόπου κινδύνευε ν’ απωλεσθεί. Όμως δεν πρέπει να παραβλέπουμε τη σημαντική συνεισφορά/προσφορά της στην περίσωση τοπίων που στη λαίλαπα του μεταπολεμικού πυρετού της αντιπαροχής είχαν τεθεί υπό αμφισβήτηση ή θα διατίθεντο προς αξιοποίηση κι εκμετάλλευση, και υπόκειντο σε καταστροφή. Μπορεί η Κοσμητεία να μην είχε λόγο αποφασιστικό κι εκτελεστική δυνατότητα, όμως η συμβουλευτική επιρροή της, όπως ακόμα και οι εκκλήσεις της σε σχέση με το τοπίο, από τα μέλη της που αποτελούσαν προσωπικότητες της ελληνικής κοινωνίας και του επιστημονικού κόσμου (Άγγελος Σιάγας, Δημήτριος Πικιώνης, Αριστομένης Προβελέγγιος κ.ά.), καθίστατο φορές σημαντική για την προστασία του ελληνικού τοπίου.[5]

Μια διάδοχος θα λέγαμε κατάσταση της Κοσμητείας, σε σχέση με το τοπίο και την προστασία του, με ολωσδιόλου βεβαίως άλλα χαρακτηριστικά και προσανατολισμούς, κι έχουσα πια θεσμικό ρόλο, αποτέλεσε πολλά χρόνια μετά η Εθνική Επιτροπή για το Τοπίο. Αυτή προέκυψε μετά την κύρωση της Σύμβασης για το Τοπίο από το ελληνικό κοινοβούλιο, που έγινε με το νόμο 3827/2010 (ΦΕΚ Α΄/30), και συγκροτήθηκε με υπουργική απόφαση στις 28-1-2011. Ήταν δεκαμελής και ο ρόλος της ήταν, α) η εισήγηση των αναγκαίων νομοθετικών ρυθμίσεων και τροποποιήσεων όπου απαιτείται, καθώς και προτάσεων για τη λήψη αναγκαίων μέτρων για την εφαρμογή των διατάξεων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για το Τοπίο, β) Η σύνταξη προδιαγραφών με στόχο την ανάθεση μελετών και προγραμμάτων για το τοπίο, γ) Ο σχεδιασμός και η εφαρμογή πολιτικών για το τοπίο με στόχο την προστασία, τη διαχείριση και τον σχεδιασμό του μέσω της υιοθέτησης ειδικών μέτρων τα οποία έχουν προσδιορισθεί στην ευρωπαϊκή Σύμβαση, δ) Η ένταξη πολιτικής προστασίας για το τοπίο στο χωρικό σχεδιασμό σ’ εθνική, περιφερειακή και τοπική κλίμακα, στον περιβαλλοντικό σχεδιασμό και στις τομεακές πολιτικές, ε) Η δημιουργία τυπολογίας των ελληνικών τοπίων και δεικτών τοπίου, ανάλυση των χαρακτηριστικών του, διάγνωση και αξιολόγηση του δυναμικού μετασχηματισμού του.

Η παραπάνω επιτροπή λειτούργησε μόνο για ενάμισι έτος από τη συγκρότησή της, και μετά σταμάτησε τυπικά το έργο της λόγω «μη αντικατάστασης των παραιτηθέντων μελών». Ενώ παρήγαγε κάποιο σημαντικό έργο, όπως την ένταξη της διαχείρισης του τοπίου στις μελέτες για την επικαιροποίηση των Περιφερειακών Πλαισίων Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης, όπως και την ένταξη της έννοιας του τοπίου στην αναθεώρηση του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας/Αττικής, εντούτοις δεν ασχολήθηκε με τα βασικά ζητήματα που απασχολούν το τοπίο, κι έχουν να κάμουν με την εκπόνηση μελέτης βάσης για την τυπολογία του τοπίου, τη δημιουργία δεικτών τοπίου, τη δημιουργία βάσης δεδομένων για το τοπίο, την εισήγηση ειδικού θεσμικού πλαισίου προστασίας του τοπίου κ.ά. Αναφέρεται, ως συγκριτική διαπίστωση ότι, ενώ η Ελλάδα ήταν από τις πρώτες χώρες στην Ευρώπη που υπέγραψε την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για το Τοπίο, εντούτοις χρειάσθηκε μια δεκαετία για να την κυρώσει, με το νόμο που προαναφέρθηκε, ενώ, από την άλλη μεριά, κράτη με τοπιακή κουλτούρα και περιβαλλοντική συνείδηση, εφαρμόζουν από πολλές δεκαετίες πριν προγράμματα και λαμβάνουν μέτρα για το τοπίο, χωρίς ν’ απαιτηθεί η κύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης γι’ αυτό˙ που παρόλα ταύτα στην περίπτωση της Ελλάδας, και πάλι δεν υπάρχει η απαιτούμενη προστασία! Αναφέρεται ως παράδειγμα η Μεγάλη Βρετανία κι ειδικότερα το Λονδίνο, που προστατεύει το αστικό του τοπίο αποφαινόμενη ως προς αυτό ειδική επιτροπή, η οποία δεν επιτρέπει την κατεδάφιση των παλαιών βικτωριανών κτηρίων, που αξιοποιούνται διατηρούμενα, και δεν επιτρέπει επίσης την ψηλή δόμηση για να μην ανατραπεί η ρυθμική κλίμακα της πόλης (για το λόγο αυτό, λόγω δηλαδή της έλλειψης καθ’ ύψος χώρου για δόμηση, εξαιτίας της σχετικής απαγόρευσης, οι Λονδρέζοι επεκτείνονται υπογείως, οικοδομώντας σε βάθος, διατηρώντας έτσι την απαιτούμενη κλίμακα ύψους).

Το «ελληνικό τοπίο» αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης έννοιας με την ονομασία «μεσογειακό τοπίο», με την οποία δηλοποιείται το τοπίο που χαρακτηρίζει ένα συγκεκριμένο γεωγραφικά χώρο, τη μεσογειακή λεκάνη, και τ’ οποίο εμφανίζει κοινά τοπιακά χαρακτηριστικά (δεν αναφερόμαστε στις −ανά τον κόσμο− περιοχές με μεσογειακό τύπο κλίματος –την Καλιφόρνια, τη Χιλή, τη Νότια Αυστραλία κ.ά.–, αλλά στις περιοχές του γεωγραφικού χώρου της Μεσογείου). Το ελληνικό τοπίο ξεχωρίζει ως κατηγορία του μεσογειακού για τα πολιτιστικά, ιστορικά, αρχιτεκτονικά, οικολογικά, φυσιογνωμικά στοιχεία που το ιδιαιτεροποιούν, όπως εξάλλου συμβαίνει και με αντίστοιχα άλλα τοπία περιοχών της Μεσογείου, που, βάσει των χαρακτηριστικών τους, σημαίνονται με ξεχωριστή ταυτότητα.

Το ελληνικό τοπίο μεθερμηνεύεται στην αντίληψη του θεωρού κι εγγράφεται ως ιδέα, ως απόδοση του ιστορικού, του φυσικού, του κοινωνικού, του πολιτιστικού βάθους του τόπου, με το κοίταγμα της ζωής και της πορείας του Έλληνα σε αυτόν. Εξηγείται σε δεύτερες σκέψεις, σε ύστερες θεωρήσεις, όταν έχει κατανοηθεί η σημασία και η αξία του. Γι’ αυτό κι απαιτεί βλέμμα σκεπτικό, «γυμνασμένο», που θα το διαισθανθεί και θα το δει στο παραπέρα του. Αλίμονο, όμως εάν απλά βλέπεται, αν δεν ιδώνεται βαθιά και προσπερνιέται, εάν ζητείται στο φακό να κοντοσταθεί κι αποτυπωθεί μόνο ως φωτογραφική μνήμη: τότε χάνεται στο ασύμπαντον της ζήσης, στη σάστιση και την αλλοτρίωση της κοντοζωής, καθώς γένεται αθεώρητο και στέκεται παράταιρο κι αγνοημένο. Μπορεί νάχει ασχημίες, απώλειες, κακοδαιμονίες, και τούτα να το χαρακτηρίσουν αρνητικά και να το καθιστούν απόκοιτο.

Όμως όχι, τούτα δεν είναι τα συστατικά του, ούτε τα δυνάμενά του. Έχει άλλα, βαθύτερα, για να θεωρηθεί˙ είναι η ζωντανή αίσθησή του, η εγερτική μεθεκτικότητα στο σύντονό του, τ’ ολοδύναμο σύμπαν του, η «μάνα» πρωτογένειά του που συγκινεί, το ασύλληπτο ψυχόρμητο της ζωής που δονεί, ο αγώνας της ωραιότητας που διάγει (έστω κι αν το βάλλει ο κακοδαίμονας Νεοέλληνας με την ασκημία…)· είναι τα υπερούσια στοιχεία του που το υπερκοσμούν και το κραταιούν! Όλα τούτα το κάμνουν σύστολο κι ολόζωο˙ το κάμνουν διαρκές κι ολόχαρο. Γι’ αυτό και ο Αμερικανός ιστορικός Γουίλιαμ Μακ Νηλ (William H. McNeill) σημείωνε το 1978 στο σημαντικό έργο του «Η μεταμόρφωση της Ελλάδας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο» τα εξής: «Όσο σημαντικές κι αν είναι οι αλλαγές στην ελληνική οικονομία, δεν είναι αρκετές για να μεταβάλλουν ολοκληρωτικά το τοπίο».[6]

Έγραφα, έχοντας τα παραπάνω κατά νου, στο πόνημά μου «Τοπιογράφοι, ελάτε γρήγορα σ’ αυτή τη χώρα…»:  «Τι, αλήθεια, ήταν εκείνο που ώθησε το Γάλλο ζωγράφο Antoine – Louis Castellan το έτος 1808 να προτρέψει τους τοπιογράφους του κόσμου να επισκεφτούν τη χώρα μας, όταν είπε: “Τοπιογράφοι, ελάτε γρήγορα σ’ αυτή τη χώρα…”; Ποια στοιχεία του ελληνικού τοπίου το κάμουν να ξεχωρίζει, το κάμουν ιδιαίτερο –αν θέλετε μοναδικό; Μήπως η σκιά της Ακρόπολης πάνω στην αποκαμωμένη Αθήνα; Μήπως η απλωσιά του ελαιώνα της Άμφισσας στα πόδια του Δελφικού μαντείου; Μήπως το κρινάκι στο βράχο του Ακροκόρινθου, το φρύγανο στην ερμόνησο, το πεύκο στην αττική γη; Μήπως το λαμπρό ελληνικό φως πα σε χαλάσματα, σ’ ερείπια, σε μνημεία; Την απάντηση στα ερωτήματα αυτά (αν δεν τα δούμε ως ρητορικά), δίνει ο Γάλλος πολιτικός και συγγραφέας Μωρίς Μπαρρές (Maurice Auguste Barrés) – (αναφέρεται στο Λακωνικό τοπίο): “…Μπορώ να πω με μια λέξη, την ωραιότερη σε όλη τη Δύση, τι αισθάνθηκα πάνω απ’ όλα σ’ αυτό το φημισμένο τοπίο: μεγαλοφροσύνη” (“Le voyage de Sparte”, Juven 1906). Και ο Στήβεν Ράνσιμαν (Steven Runciman) έλεγε για το Λακωνικό τοπίο: “Η ομορφιά της Ελλάδας έγκειται στην αντίθεση, αντίθεση ανάμεσα σε απότομα ακρωτήρια και γαλάζιους κόλπους, και ανάμεσα σε άγονες βουνοπλαγιές και εύμορφες κοιλάδες. Πουθενά αλλού η αντίθεση δεν είναι τόσο έντονη, όσο στην κοιλάδα της Σπάρτης, τη Λακεδαίμονα, την ¨κοίλη Λακεδαίμονα¨ της ομηρικής εποχής” (Runciman St., “Mistra”, Thames & Hudson 1980, σελ. 7). Ο δε Στρατής Μυριβήλης, μπρος στη μεγαλοπρέπεια του Ταΰγετου, αναφωνούσε εκστασιασμένος: “Να όλο το νόημά σου Ελλάδα!”».[7]

Η Ελλάδα είναι μια σύνθεση τοπίων, ένας πίνακας εικόνων, τόπων, μορφών, ζωών, που απεικονίζει το ελληνικό γίγνεσθαι, δηλαδή το πώς πλάσθηκε η ελληνική γη και συγκροτήθηκε ο ελληνικός τρόπος ζωής. Ιδού λοιπόν γιατί είναι ιστορία το τοπίο και γιατί συναρπάζει η ανάγνωσή του, διότι μπορεί διά της θεωρήσεώς του κι αποδίδει τη δημιουργία του, τον τρόπο που εννοείται. Αυτός αποτυπώνεται στα ελληνικά τοπία, που μπορεί να είναι ιστορικά, φυσικά, κοινωνικά, πολιτιστικά˙ πάντως τοπία πλασμένα στο δυνάμενο της ελληνικής γης ως σύνθεση πράξης και προοπτικής. Τοπία της θάλασσας και του βουνού, του κάμπου και του βράχου, της γυμνής γης και της σύμπυκνης από βλάστηση, τοπία νησιωτικά κι ορεινά, άνυδρα και βρόχινα, γόνιμα κι άγονα· μια ποικιλομορφία τόπων, ένα μωσαϊκό χρήσεων, ένα σύστημα συνδυασμένης πλούσιας ζωής –λόγω του πολυώδυνου και συγκλονιστικού βίου του κοινωνού Έλληνα.

Το ελληνικό τοπίο μπορεί να μην «κοιτιέται» στην πρώτη του εντύπωση, διότι δε λογίζεται στο ολίγο του, στο μικρό του, στο λιτό του, διότι δεν υπολογίζεται στη δύναμή του να πνοεί στην τέτοια του «μικρά» κατάσταση. Και τούτο διότι δεν έχουν αξία το μικρό, το λεπτό κι ολίγο, το λιανό, το θεωρούμενο άγονο, το τρόγυρα τραχύ κι άγριο −στοιχεία που χαρακτηρίζουν το ελληνικό τοπίο−, μπρος στο άφθονο, στο ξέχειλο, στο πληθωρικό, στο ιδανικευμένο, που ως «προσόντα» του τόπου θεωρούνται στο πρότυπο της νεοζωής, αποτελούντα στοιχεία της πλήσμονης ζωής που επιζητείται.

Το ελληνικό τοπίο αγνοείται όταν εκτιμάται με βάση τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Δεν έχει μπόι, δεν έχει πλούτο «πλούσιο», δεν προκαλεί και δεν εξάπτει. Έχει μύχια ομορφιά κι ενέργεια ξεταστική, πλούτο εσωτερικό και διάπυρο, εκφρασμένο μικρογραφικά –γι’ αυτό κι είναι ανείδωτος–, έχει αύρα θετική προκύπτουσα από τη γονιμοποιό αρχή της δημιουργίας. Είναι τοπίο διαισθητικό, συνθετότερο του σύνθετου της πλησμονής, καθώς είναι τοπίο της απειροσύνθετης απλότητας. Γιατί το τοπίο το ελληνικό θέλει περπατηξιά και γέψη της γης για να κατανοηθεί, θέλει σπουδή κι αίσθηση, θέλει πνεύμα, ίδρω κι έγνοια˙ καθώς, βιωματικό είναι κι όχι εικονοπλαστικό. Έχει ρυτίδες και ρόζους, κι όχι ωραιοτεχνίες και σχεδιαστικά μορφώματα −έχει και τέτοια, μα με ξεχωριστό κοίταγμα και με βλέμμα ασκημένο θεωρημένα. Έχει «πρασινάδα λυγισμένη με άνεμο και λόγο» (από το «Διόνυσο», Οδυσσέας Ελύτης), κι όχι «θάλασσες από αδιάφορο μονότονο πράσινο και απρόσωπες πολιτείες, ξένες, μακρινές…» (από τη «Μετοικεσία», Γιώργος Αργυρός). Η νοιώση του είναι το κέρδισμα από αυτό, είναι η αποκόμιση της αξίας του γιομάτου από ιδέα βλέμματος. Είναι η απόλαψη του βιωμένου τόπου, που τον κάμει πάγκοσμο και φτιάχνει τον θεωρό οικείο του, σε σημείο που τον δένει μητρικά με αυτόν (όπως ο ποιητής Γιάννης Νεγρεπόντης μάς λέγει στο ποίημά του του προοιμίου).

(απόσπασμα από το βιβλίο “Το ελληνικό τοπίο. Σπουδή του τόπου και θεώρηση του ελληνικού τοπίου”, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 2018).

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Κόντογλου Φ., «Το Αϊβαλί, η πατρίδα μου», εκδόσεις Παπαδημητρίου, Αθήνα 2001, σελ. 110.

[2] Καζαντζάκης Ν., «Αναφορά στον Γκρέκο», εκδόσεις Καζαντζάκη (Νίκη Σταύρου), Αθήνα 2015, σελ. 203-204.

[3] ο.π., σελ. 204-205.

[4] Chekwas S., «Το θαύμα να νοιώθεις… Έλληνας! Δέκα συναντήσεις με την Ελλάδα», εκδόσεις Μπαζαίος, Αθήνα 2004, από το οπισθόφυλλο του βιβλίου.

[5] Η Κοσμητεία Εθνικού Τοπίου και Πόλεων ιδρύθηκε το 1957 και λειτουργούσε στα πλαίσια του Τεχνικού Επιμελητηρίου αποτελούμενη από διαπρεπείς προσωπικότητες. Προήλθε από μετεξέλιξη της αρχικώς συγκροτηθείσας (το έτος 1953) Επιτροπής Προστασίας του Ελληνικού Τοπίου, που είχε δημιουργηθεί με πρωτοβουλία επιφανών πνευματικών Ελλήνων (αρχιτεκτόνων, αρχαιολόγων, ιστορικών, λογοτεχνών, εικαστικών καλλιτεχνών κ.ά. ) Αυτή εξέδωσε Ψήφισμα για το ελληνικό τοπίο κι ανέλαβε διάφορες δράσεις. Πρωταρχικός στόχος της Κοσμητείας ήταν η διάσωση και διατήρηση της φυσικής και ιστορικής αξίας του ελληνικού τοπίου, η συνειδητοποίηση της κοινής γνώμης, οι προτάσεις μέτρων και η παρότρυνση των αρμοδίων φορέων σε τοπιακά ζητήματα. Στην περίοδο της ενεργής δράσης της Κοσμητείας συντελέστηκαν σημαντικά έργα που είχαν σχέση με τη διαφύλαξη τόπων και την ανάδειξη τοπίων, όπως τα έργα διαμόρφωσης των λόφων της Ακρόπολης και του Φιλοπάππου, η διαμόρφωση του Λυκαβηττού, με την τοπιακή ενσωμάτωση στο περίγραμμά του τού πρωτοποριακού ανοιχτού θεάτρου του αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτου κ.ά. Παρέμβηκε επίσης καθοριστικά σε πολλές περιπτώσεις κι ασχολήθηκε με θέματα όπως η λατόμηση στην Πεντέλη, η αποξήρανση της λιμνοθάλασσας του Μεσολογγίου, η κατασκευή του ουρανοξύστη στην Αθήνα, η τοποθέτηση και κατασκευή του Ολυμπακού Σταδίου, η οικοπεδοποίηση της «Κοίλης» κ.ά.

[6] McNeill W. H., «Η μεταμόρφωση της Ελλάδας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», μετάφραση: Νίκος Ρούσσος, επιμέλεια – διόρθωση: Αλέξανδρος Καρατζάς, εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2017, σελ. 19.

[7] Καπετάνιος Αντ., «Τοπιογράφοι, ελάτε γρήγορα σ’ αυτή τη χώρα…», εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 2009, σελ. 13.

 

Η απόκρυψη και διάσωση των αρχαιοτήτων στα χρόνια της κατοχής 1941 -1944

Κυριακή του Θωμά, 27 Απρίλη 1941, στις 8.10 το πρωί, εισβάλουν οι πρώτες μηχανοκίνητες μονάδες των Γερμανών σε μια άδεια από κόσμο πρωτεύουσα. Ο λαός είναι κλεισμένος στα σπίτια του. Οι μόνοι που τους υποδέχονται στην είσοδο της πόλης – στη διασταύρωση Λεωφόρου Αλεξάνδρας και Κηφισίας, στους Αμπελόκηπους — είναι: Ο Στρατηγός Καβράκος, ο Δήμαρχος της Αθήνας Αμβρόσιος Πλυτάς, ο Δήμαρχος Πειραιά Μανούσος και ο Νομάρχης Αττικής Πεζόπουλος.

Αξίζει να δείτε το υπόλοιπο κείμενο και τις φωτογραφίες στο παρακάτω link

https://www.imerodromos.gr/i-apokrypsi-kai-diasosi-ton-archaiotiton-sta-chronia-tis-katochis-1941-1944/

Κείνες οι νύχτες!

Κείνες οι νύχτες, οι βαριές, οι χειμωνιάτικες,
που με τις θλίψεις τους, τα μάτια μας βουρκώνουν, 
κείνες οι νύχτες, οι βαριές, οι αξημέρωτες
σέρνονται μέσα μας, βαθιά και μας πληγώνουν.
 
Κείνες τις νύχτες, με βροχές και μ' αστραπόβροντα
μεν' η ψυχή μου στης αγρύπνιας της το σάλο.
Σαν το δεντρί, το μοναχό κει στα κατάραχα,
που τους βοριάδες καρτερεί και τίποτ' άλλο. 
 
(στίχοι του Κερασοχωρίτη Ευρυτάνα ποιητή Γιάννη Μεριγγούνη)

Φράγματα τελμάτων, περιβαλλοντικά εγκλήματα και «τυχηματικά γεγονότα»

Σε άρθρο του με τίτλο στο oryktosploutos.net ο Δρ Πέτρος Τζεφέρης, προϊστάμενος σήμερα της Γενικής Διεύθυνσης Ορυκτών Πρώτων Υλών του ΥΠΕΝ, εκθέτει τις σκέψεις του σχετικά με τη νέα  κατάρρευση φράγματος μεταλλευτικών αποβλήτων της εταιρείας Vale SA στη Βραζιλία, που άφησε πίσω της τουλάχιστον 99 νεκρούς (σημερινή αρθρογραφία, 31-1-2019). Το άρθρο έχει τίτλο «Mining tailings dam failure in Brazil: όταν τα παθήματα δεν γίνονται μαθήματα…» και αναφέρεται και στο παρόμοιο «ατύχημα» που είχε σημειωθεί στην ίδια περιοχή της Βραζιλίας πριν από τρία χρόνια. Τότε είχε καταρρεύσει ένα μεγαλύτερο φράγμα τελμάτων που ανήκε σε κοινοπραξία της Vale με την BHP Billiton, προκαλώντας τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική καταστροφή στην ιστορία της χώρας και οδηγώντας στο θάνατο 19 ανθρώπους. Βάζουμε τη λέξη «ατύχημα» σε εισαγωγικά γιατί θεωρούμε ότι δεν πρόκειται για ατυχήματα, αλλά για τα προδιαγεγραμμένα αποτελέσματα της εταιρικής απληστίας.

Το άρθρο αναζητεί τη «λύση» για να αποφευχθούν παρόμοιες τραγωδίες στο μέλλον. Και επειδή η συζήτηση αυτή ασφαλώς δεν αφορά μόνο τη Βραζιλία και τη Vale – που σαφέστατα είναι μια κατά συρροή μαζική δολοφόνος – αλλά και τη χώρα μας, έχουμε ένα ερώτημα να θέσουμε στο συγγραφέαπου κατέχει θέση ευθύνης στη «διοίκηση των ορυκτών πόρων».

Αντιγράφουμε από το άρθρο:

«Ειλικρινά δεν είμαι σε θέση να εικάσω αν οι καταστροφές αυτές θα είχαν αποφευχθεί στην περίπτωση που η νομοθεσία παγκοσμίως ήταν ακόμη αυστηρότερη (πχ αν εφαρμοζόταν παντού το αυστηρό ευρωπαϊκό πλαίσιο), αν οι ελεγκτικές υπηρεσίες ήταν αποτελεσματικότερες, κατάλληλα στελεχωμένες και ασκούσαν ενδελεχή εποπτικό επιτόπιο έλεγχο υποχρεώνοντας σε συνεχές monitoring και εμπεριστατωμένα σχέδια ετοιμότητας και αντιμετώπισης έκτακτης ανάγκης (Emergency Preparedness & Response Plan). Οπως λέει ένας πολύπειρος συνάδελφος «τα φράγματα τελμάτων πάντα θα πέφτουν, όπως και τα αεροπλάνα.. Το ζήτημα είναι εμείς να έχουμε κάνει τα πάντα ώστε να το προβλέψουμε και να το προλάβουμε…».

[…] Η λύση αυτή δεν είναι ούτε στο πρότυπο της Κίνας, ούτε σε εκείνο της Λατινικής Αμερικής. Οπου οι εταιρείες υποκρίνονται ότι εφαρμόζουν τον νόμο και οι αρχές με τη σειρά τους υποκρίνονται ότι ελέγχουν. Ισως βρίσκεται σε μια προσαρμογή του Σκανδιναβικού μεταλλευτικού μοντέλου (γενικότερα του Ευρωπαϊκού) στο μέτρο και στο βαθμό που αυτό μπορεί να εφαρμοστεί στον κάθε τόπο!

Και φυσικά όταν ο καθένας από εμάς που ασχολείται με το αντικείμενο, κάνει καθημερινά πράξη με απόλυτη σχολαστικότητα όλα τα προληπτικά μέτρα ασφαλείας που απαιτούνται και τα οποία προβλέπονται στους νόμους, τις ευρωπαϊκές οδηγίες, τους κανόνες της επιστήμης και τεχνικής  αλλά και την κοινή λογική.. Ανεξαρτήτως κόστους, διότι η ασφάλεια, η υγεία και τελικά η ζωή αποτελούν υπέρτατα αγαθά, αυστηρά μη ανανεώσιμα. Οταν χαθούν, χάνονται για πάντα και για το λόγο αυτό δεν πρέπει σε καμία περίπτωση και για κανένα λόγο να διακυβεύονται«.

Διερωτώμαστε αν ο κ. Τζεφέρης θεωρεί ότι τηρήθηκε η αρχή της πρόληψης και επιδείχθηκε η δέουσα σύνεση και κοινή λογική κατά την αδειοδότηση κατασκευής ενός φράγματος 20 εκατομμυρίων τόνων ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΩΝ αποβλήτων όχι απλά σε μια από τις πλέον σεισμογενείς περιοχές της χώρας, τη B. Χαλκιδική, αλλά ακριβώς ΕΠΑΝΩ στο επικίνδυνο ενεργό ρήγμα. Το 1932 στο σεισμό «της Ιερισσού», το ρήγμα αυτό έδωσε σεισμό μεγέθους 7,0-7,1 Ρίχτερ και τις μεγαλύτερες επιφανειακές στατικές μετατοπίσεις που έχουν ποτέ παρατηρηθεί στον Ελληνικό χώρο. H κοινή λογική λέει ότι αυτή είναι η πλέον ακατάλληλη θέση για μια τέτοια κατασκευή – αλλά ήταν βολική για την εταιρεία λόγω μικρής απόστασης από τις δραστηριότητές της.

Xάρτης από επιστολή του καθηγητή σεισμολογίας κ. Παπαζάχου προς το Δήμαρχο Αριστοτέλη κ. Ζουμπά. Με κίτρινο χρώμα σημειώνεται η άμεση περιοχή εμφάνισης των σεισμικών στατικών παραμορφώσεων από την πιθανή μελλοντική δραστηριοποίηση του ρήγματος.

 Ο καθηγητή σεισμολογίας κ. Παπαζάχος έχει επανειλημμένως κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου: «Αδυνατώ να σκεφτώ πώς κάποιος μπορεί να προγραμματίζει την κατασκευή τέτοιων φαραωνικών κατασκευών πάνω σε ένα ενεργό ρήγμα το οποίο σε ιστορικούς χρόνους έχει δώσει τόσο μεγάλες κινήσεις. Τα φράγματα αυτά αποκλείεται να αντέξουν στα χτυπήματα ενός ισχυρού σεισμού». Ο ίδιος, με έγγραφά του προς το ΥΠΕΝ, έχει επισημάνει τραγικές τεχνικές ελλείψεις στις σχετικές μελέτες της εταιρείας, τις οποίες εκθέτει και με δημόσιες παρουσίες του. Η αναφορά στον ΧΥΤΕΑ Κοκκινόλακκα στο παρακάτω βίντεο ξεκινά από το 13:55. Σε όλα αυτά, τα πολύ συγκεκριμένα, το ΥΠΕΝ κωφεύει.

https://youtu.be/WSajW4hLJU4

Σα να μην έφτανε ο σφιχτός εναγκαλισμός του φράγματος με το επικίνδυνο σεισμικό ρήγμα, η Ελληνικός Χρυσός δήλωσε ψευδώς στη ΜΠΕ ότι η απόσταση του από το Στρατώνι είναι 3,5 χιλιόμετρα, ενώ είναι μόλις 500 μέτρα. Η εξαιρετικά μικρή απόσταση από τον οικισμό και τη θάλασσα θα έπρεπε, και αυτή, να καταστήσει απαγορευτική τη χωροθέτηση του ΧΥΤΕΑ στη συγκεκριμένη θέση αλλά το ψέμμα πέρασε απαρατήρητο. Μήπως ήταν το μόνο; Το φιάσκο με τη μέθοδο μεταλλουργίας flash smelting που έφτασε πέντε χρόνια μετά την περιβαλλοντική έγκριση απερρίφθη από το ίδιο το ΥΠΕΝ ως μη εφαρμόσιμη είναι αποκαλυπτικό του πώς εγκρίθηκε η περίφημη «επένδυση» της Χαλκιδικής: με κλειστά μάτια! Άρα το φαινόμενο οι εταιρείες «να υποκρίνονται ότι εφαρμόζουν τον νόμο και οι αρχές να υποκρίνονται ότι ελέγχουν» δεν είναι μόνο Βραζιλιάνικο ή Κινέζικο. Πολύ συχνά είναι και Ελληνικό και δεν έχει κανένα νόημα η άρνηση της πραγματικότητας.

Τώρα το ΥΠΕΝ περιμένει από τις διάφορες επιτροπές ελέγχου να βεβαιώσουν την ασφάλεια του ΧΥΤΕΑ Κοκκινόλακκα στο κατασκευαστικό κομμάτι. Δεν είναι ασήμαντο κι αυτό, γιατί η εταιρεία δεν τήρησε ούτε τις δικές της μελέτες και έκανε ο,τι ήθελε και ο,τι τη βόλευε: άλλαξε τη μέθοδο στεγάνωσης του πυθμένα, δεν λιθογόμωσε την παλιά εγκαταλελειμμένη στοά που βρίσκεται κάτω από το χώρο απόθεσης και δεν ενσωμάτωσε στο κατάντι φράγμα πυρήνα από αδιαπέραστο υλικό όπως προέβλεπαν οι μελέτες. Το ΥΠΕΝ επέτρεψε στην εταιρεία να προχωρήσει και να ολοκληρώσει την κατασκευή δίνοντας ταυτόχρονα παράνομες προσωρινές άδειες λειτουργίας, ενώ ήταν γνωστές οι παραβάσεις.

Το βασικό πρόβλημα του φράγματος Κοκκινόλακκα που είναι η κακή επιλογή θέσης λόγω υψηλής σεισμικής επικινδυνότητας δεν εξετάζεται και δεν συζητείται πλέον. Η Έγκριση Περιβαλλοντικών Όρων του 2011 θεωρείται σε κάθε περίπτωση καλώς καμωμένη. Το ΥΠΕΝ έχει βολευτεί αναπαυτικά στις διαβεβαιώσεις της Ελληνικός Χρυσός περί της σεισμικής επάρκειας του φράγματος με τα επικίνδυνα απόβλητα και σε βολικές ατεκμηρίωτες εικασίες συνεργαζόμενων με αυτήν καθηγητών. Στην απάντησή της στις παρατηρήσεις του κ. Παπαζάχου, η εταιρεία χαρακτηρίζει «τυχηματικό γεγονός» τον σεισμό των 7,0 Ρίχτερ, προσπαθώντας να αποφύγει τα εξαιρετικά δυσμενή για το φράγμα αποτελέσματα των δικών της σεισμικών μελετών, τα οποία χαρακτηρίζει «μη-ρεαλιστικά»!!! Με ποιους νόμους, οδηγίες, κανόνες της επιστήμης και της τεχνικής είναι σύμφωνη αυτή η τουλάχιστον απερίσκεπτη – στην πραγματικότητα εγκληματική – αντιμετώπιση ενός υπαρκτού και εξαιρετικά σοβαρού κινδύνου;

Το ΥΠΕΝ δεν κοινοποίησε την απάντηση της εταιρείας στον κ. Παπαζάχο. Για το έργο του Κοκκινόλακκα το αρμόδιο Υπουργείο δεν τολμάει να κοιτάξει στα μάτια όχι μόνο τους πολίτες αλλά ούτε τους ειδικούς επιστήμονες.

Απόσπασμα από «Ελληνικός Χρυσός Α.Ε. – Χώρος απόθεσης αποβλήτων Κοκκινόλακκα Γεωτεχνική Μελέτη, Απαντήσεις στα σχόλια των εκθέσεων-γνωματεύσεων, Ιούλιος 2016»]

Γνωρίζουμε ότι ο συγγραφέας του άρθρου είναι από αυτούς που κάνουν προσπάθειες για αλλαγή νοοτροπίας στη δημόσια διοίκηση. Διερωτώμαστε λοιπόν αν θεωρεί ότι «έχουμε κάνει τα πάντα ώστε να προβλέψουμε και να προλάβουμε» μια πιθανή κατάρρευση του φράγματος Κοκκινόλακκα που θα έχει ολέθριες συνέπειες για την ανατολική Χαλκιδική και τον κόλπο της Ιερισσού. Το ΥΠΕΝ θα έπρεπε να έχει το θάρρος να επανεξετάσει την αδειοδότηση αν υπάρχει έστω και η ελάχιστη υπόνοια ότι μπορεί να απειληθούν ανθρώπινες ζωές και περιβαλλοντικές καταστροφές. Αντίθετα, είναι έτοιμο να δώσει την οριστική άδεια λειτουργίας.

Τι θα πει το ΥΠΕΝ στους κατοίκους της περιοχής όταν γίνει ο σεισμός που η ιστορία έχει δείξει ότι μπορεί να γίνει; Ότι δεν μπορούσε να προβλεφθεί; Ότι ήταν όπως και ο προηγούμενος ένα «τυχηματικό γεγονός»; Ένας «μαύρος κύκνος»; Ότι δεν ήταν «ρεαλιστικό» να ληφθεί υπ’οψη αυτό το μέγεθος σεισμού στο σχεδιασμό; ‘Η αυτό που δήλωσε υπάλληλος της Ελληνικός Χρυσός στην ”Άγια Σκουριά” της ΕΡΤ-1: «απλώς, εκεί ακριβώς, θέλαμε ένα φράγμα»;

 

Γεώργιος Σουρής: «Φορολογήστε και αυτή τη σάρκα μας ακόμα»!

«…Ο,τι καλό κι αν έχουμε επάνω σας ας μείνει / στα πρόσωπά μας ας χυθεί του μαρασμού το χρώμα / μ’ εμάς το ισοζύγιο του έθνους μας ας γίνει /φορολογήστε και αυτή τη σάρκα μας ακόμα / του σώματός μας κόβετε καμιά παχιά λωρίδα / και τρώγετέ την λαίμαργα μαζί με την πατρίδα…».

Σαν σήμερα, 2 Φεβρουαρίου 1853, γεννήθηκε ο σατιρικός ποιητής, δημοσιογράφος και εκδότης Γεώργιος Σουρής (1853- 1919). Η εβδομαδιαία εφημερίδα «Ο Ρωμηός» που εξέδιδε τον έκανε γνωστό και άφησε εποχή με τα σατιρικά του ποιήματα. Η εφημερίδα «Ρωμηός» για πολλά χρόνια (1883 -1918), με μια μικρή διακοπή το πρώτο διάστημα, διαβαζόταν ασταμάτητα και οι απολαυστικοί στίχοι του Σουρή, που έθιγαν κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, ήταν είδηση, κάθε εβδομάδα.

O Σουρής έγραψε, επίσης, έμμετρες κωμωδίες και ημερολόγια. Ο Σουρής είχε συνεργαστεί με σατιρικές εφημερίδες της εποχής («Ασμοδαίος» του Εμμανουήλ Ροΐδη, «Μη χάνεσαι!» του Βλάσση Γαβριηλίδη, «Ραμπαγάς» του Κλεάνθη Τριανταφύλλου. Αξίζει να σημειωθεί πως  υπάρχει μετάφραση του Σουρή για τις Νεφέλες του Αριστοφάνη. Μάλιστα, ο Σουρής χαρακτηρίστηκε και ως ο «νέος Αριστοφάνης».

Ακολουθεί το σατιρικό ποίημα του Γεώργιου Σουρή, «Οι φόροι»

 

Βάλετε φόρους, βάλετε εις την πτωχήν μας ράχη,

ποτίστε με το αίμα μας την άρρωστη πατρίδα

σεις το κρασί και τον καπνό που πίνετε μονάχοι

κι εμείς να σας κοιτάζομε με μάτι σαν γαρίδα

Βαριά φορολογήσετε και το νερό που τρέχει

βάλετε φόρους, βάλετε, η πλάτη μας αντέχει.

 

Ο,τι καλό κι αν έχουμε επάνω σας ας μείνει

στα πρόσωπά μας ας χυθεί του μαρασμού το χρώμα

μ’ εμάς το ισοζύγιο του έθνους μας ας γίνει

φορολογήστε και αυτή τη σάρκα μας ακόμα

του σώματός μας κόβετε καμιά παχιά λωρίδα

και τρώγετέ την λαίμαργα μαζί με την πατρίδα.

 

Ο,τι κι αν τρώγουν οι πτωχοί το έθνος ας τα τρώγει

ό,τι κι αν πίνουν οι πτωχοί το έθνος ας τα πίνει

χορταίνετε σαν Λούκουλοι μ’ εμάς το σκυλολόγι

κι εμείς θα σας γνωρίζουμε γι’ αυτό ευγνωμοσύνη.

Τέτοιοι χωριάτες που ‘μαστε αντέχουμε εις όλα

και ούτε τόσον εύκολα τινάζουμε τα κώλα.

 

Πρέπει να είναι οι πολλοί πτωχοί και πεινασμένοι

και οι ολίγοι πάντοτε να βρίσκονται χορτάτοι

Πρέπει να στέκουν οι πολλοί στα σπίτια των κλεισμένοι

και οι ολίγοι να πηδούν επάνω στο παλάτι

Πρέπει ο κόσμος ο πολύς να δέχεται τα βάρη

κι ο λιγοστός επάνω του κανένα να μην πάρει.

 

Μ’ αυτόν τον νόμον έζησε ο κόσμος και θα ζήσει

τη δύναμή του προσκυνά η κάθε κοινωνία

Δεν ημπορεί καθένας μας βεβαίως να πλουτίσει

γιατί του κόσμου έπειτα χαλά η αρμονία

Φτώχεια και πλούτος – ζήτημα του καθενός αιώνος:

Ιδού το τέλος κι η αρχή του φοβερού αγώνος

 

Λοιπόν κανένας πρόστυχος κεφάλι μη σηκώσει

για τόσα νομοσχέδια μη βγάλει τσιμουδιά

Εις της πατρίδας τον βωμόν το αίμα του ας δώσει

χωρίς ν’ αφήσει στεναγμόν η μαύρη του καρδιά

Κι αν τώρα πάλι έπεσεν επάνω του ο κλήρος

Πρέπει και πάλι να φανεί γενναίος – μάρτυς – ήρως

  • 1
  • 2

Ο ΚΑΙΡΟΣ ΣΤΟΝ ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΟ

Καιρός σήμερα και πρόγνωση καιρού για κάθε περιοχή

Κοινωνικη δικτυωση